برنامه ریزی شهری، روستایی و شهرسازی

تهران در هزار سال اخیر شاهد چهار زمین‌لرزه بزرگ بوده‌است. تهران آخرین شدید خود را در سال 1830 میلادی، شاهد بوده‌است. تهران از لحاظ موقعیت زمین‌شناختی بر روی گُسل‌های فعالی قرار گرفته که باعث رانش زمین و زمین‌لرزه می‌شوند. از میان بسیاری از گسل‌های فعال تهران، احتمال فعال‌شدن سه گسل به نام‌های، «گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل جنوب ری» بیش از بقیه وجود دارد.

بسیاری از ساختمان‌ها و آپارتمان‌های تهران کیفیت ساخت‌وساز پائینی دارند و از این روی به گفته بسیاری از کارشناسان، در صورت وقوع زلزله در تهران، بسیار پرتلفات خواهد بود. طی تحقیق مؤسسه علمی آلرد وگنر آلمان تهران وارد لیست 10 شهر از خطرناک‌ترین شهرهای دنیا برای وقوع بلایای طبیعی شد. عامل اصلی ورود این شهر به لیست قرار گرفتن روی گسل زلزله در عین وجود سازه‌های غیراستاندارد فراوان در سطح شهر و همین‌طور تراکم جمعیت بالا می‌باشد.

۱. کاخ گلستان

کاخ گلستان از زیباترین و قدیمی‌‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران، شاهکاری به جا مانده از دوره قاجار و ترکیبی از هنر زیبای ایرانی و معماری الهام گرفته از غرب است. این مجموعه شامل شمس‌العماره، تالار سلام، تالار آینه، ایوان تخت مرمر، تخت مرمر، حوضخانه، کاخ ابیض، خلوت کریمخانی، عمارت بادگیر، تالار عاج، تالار الماس، تالار برلیان و حوضخانه عمارت بادگیر است. این مجموعه در خیابان پانزده خرداد و در مرکز شهر تهران است. روزهای تعطیل عید نوروز، با توجه به خلوت بودن شهر فرصت خوبی برای بازدید از این کاخ است. همچنین در اطراف مجموعه کاخ گلستان، قطارهای تفریحی و درشکه‌هایی در نظر گرفته شده است که در تهران قدیم، از میدان امام خمینی تا میدان ارگ می‌چرخد و می‌توانید قلب تاریخی شهر دوری بزنید.

۲. کاخ موزه سعدآباد

مجموعه سعدآباد در دره خوش آب‌و‌هوای دربند واقع شده است. این مجموعه عمارت‌ها و کاخ‌ها در دوره قاجار به عنوان ییلاق شاهان بنا شده و دو دوره تاریخی پهلوی اول و دوم را پشت سر گذاشته است. مجموعه سعدآباد شامل کاخ موزه سبز، موزه بهزاد، موزه خط و کتابت میرعماد، موزه آبکار، موزه فرشچیان، موزه هنرهای زیبا، موزه مردم‌شناسی، موزه هنروملل، موزه آب و موزه نظامی است.

۳. دربند

دربند منطقه‌ای خوش آب و هوا در دامنه کوهپایه البرز است که علاوه بر طبیعت زیبا، برای کوهنوردی نیز مسیرهای مناسبی دارد که به پناهگاه شیرپلا و آبشار دو قلو ختم می‌شود. در ایام نوروز از رستوران‌های ایرانی دربند غفلت نکنید.

۴. برج میلاد

برج میلاد بلندترین برج ایران و ششمین برج مخابراتی بلند دنیا است و هر کسی را ترغیب به بازدید از آن و تماشای شهر تهران از فراز این برج می‌کند. هوای پاک و بهاری نوروز برای دیدن شهر تهران از سکوی دید باز تجربه بی‌نظیری است که نباید آن را از دست داد. گنبد شیشه‌ای در طبقه آخر برج، رستوران برج بر فراز شهر و بزرگترین رستوران گردان جهان در داخل برج میلاد به همراه باشگاه پینت بال، دلفیناریوم، سینما و جشن نوروزگان در مجموعه برج میلاد از دیگر دیدنی‌های این مجموعه است.

 ۵. بازار تجریش

بازار تجریش، بازاری سنتی در شهر تهران است که همواره در ایام نوروز و روزهای پایانی سال حال و هوای خاصی دارد و مردم برای بازدید از بازار و زیارت امامزاده صالح در مجاورت این بازار به اینجا می‌آیند.

 ۶. بام تهران و توچال

بام تهران یا مجموعه تفریحی توچال در ارتفاعات منطقه ولنجک در کوهپایه البرز واقع شده است. این مجموعه چه برای آنان که به کوهنوری علاقه دارند  و چه کسانی که برای تفریح و استراحت می‌آیند، مکان مناسبی است. امکانات این مجموعه شامل سورتمه توچال، سینما ۵بعدی، تله کابین توچال، تله سیژ چشمه، باشگاه زیپ لاین، تیروکمان و باشگاه اسکی است که در کنار هوای پاک و آرامش مجموعه روز پر نشاطی را خواهید داشت.

 ۷. پردیس سینمایی چارسو

پردیس سینمایی چارسو در مرکز شهر تهران، از مجهزترین سینماهای کشور است که با توجه به اکران‌های خوب نوروزی، دیدن فیلمی خوب در یکی از سینمای برتر تهران انتخاب خوبی برای گذارندن یک روز تعطیل است.

 ۸. پل طبیعت و پل ابریشم

پل طبیعت و پل ابریشم، بر فراز اتوبان‌های مدرس و همت واقع شده است که پارک‌های طالقانی، آب و آتش و نوروز در مجموعه عباس آباد را بهم متصل می کند.

 ۹. دریاچه خلیج فارس

دریاچه چیتگر در غرب تهران، مجموعه تفریحی متفاوتی در شهر تهران است که محیطی زیبا و دلنشین با چشم‌اندازی عالی دارد. قایق سواری، سرسره پرواز، هرم هیجان و سافاری پارک وحشت از تفریحات این محوطه دریاچه است.

 ۱۰. باغ پرندگان

باغ پرندگان در شرق شهر تهران و در جنگل لویزان واقع شده و زیستگاه بسیاری از پرندگان است که با مسیرهای پیچ در پیچ طراحی شده در باغ، شما را به بازدید از انواع مختلف پرندگان هدایت می کند.

حس مکان یا حس تعلق مکان به معنای ادراک ذهنی مردم از محیط و احساسات نسبتاً آگاهانه‌ی آنها از محیط است که مردم را در ارتباطی درونی با محیط قرار می‌دهد به طوری که درک و احساس افراد با معنای محیط یک‌پارچه می‌شود.  این حس عاملی است که یک محیط یا فضا را به مکانی با ویژگی‌های حسی و رفتاری ویژه برای افراد تبدیل می‌کند. حس مکان علاوه بر اینکه باعث  احساس راحتی در یک محیط می‌شود، از مفاهیم فرهنگی مردم، روابط اجتماعی و فرهنگی جامعه در یک مکان مشخص حمایت می کند . هنر محیطی از طریق تحریک و تأثیر بر #ادراک_ذهنی شهروندان از محیط‌های شهری قادر است  حس_ علق آنها را نسبت به محیط و مکان‌های زندگی آنها تقویت نماید و به عاملی برای پایداری پیوند انسان با محیط و شهر تبدیل شود.

محله نیاوران از محله های ناحیه 4 منطقه یک شهر تهران است که دارای 9591 نفر جمعیت و 2934 خانوار است .  نیاوران نام دهکده ای در شمال تهران  بود . محدوده قدیمی این محله از شمال به کوه های جمال آباد ، از جنوب به خیابان نیاوران ، از شرق به کاشانک  ، و از غرب به منظریه منتهی می شده است . آبادی قدیم نیاوران در شمال مجموعه فعلی کاخ نیاوران قرار داشت . ناصرالدین شاه زمین ها و ساختمان های این ده را خرید همه را تخریب کرد و بافت کنونی نیاوران را پایه ریزی کرد . این محله دارای باغاتی بود که از جمله باغات آن باغ منظریه و جمال آباد بوده است . اردوگاه شهید با هنر آموزش و پرورش ، پارک نیاوران  از جمله اماکن شاخص محله نیاوران است .این محله دارای اماکن مذهبی ، فرهنگی و آموزشی و بهداشتی دیگری نیز است .

یکی از مهمترین دلایلی که در دوران تاریخ سبب مهاجرت مردم به شهرها شده ، امید و آرزوی دست یابی به شرایط بهتر مادی است.مانند میلیون ها نفر که در اوایل قرن بیستم به آمریکا و کانادا مهاجرت کردند . اما پدیده مهاجرت در ایران  به نقطه امیدی برای حفظ کرامت انسانی تبدیل شد ، زیرا وضعیت بد اقتصادی در شهرستان ها موجب شده مردم از این شهرستان ها به تهران مهاجرت کنند تا بلکه در این کلانشهر بزرگ تو در تو  بتوانند درآمدی داشته باشند که کرامتشان نزد جامعه و خانواده حفظ شود .   این خودمدیریتی جامعه و عدم توجه به بخش های کشاورزی ،صنعت و خدمات در شهرستان ها موجب بوجود آمدن بحران های زیادی در تهران شده است که ترافیک و آلودگی از ابتدایی ترین مشکلات آن است .

محله حکمت یکی از محلات منطقه یک شهر تهران است . جمعیت این محله 36037 نفر و خانوار آن 11567 خانوار می باشد .  در حال حاضر دزاشیب و حکمت دو محله جدا از یکدیگرند اما در گذشته این دو محله یکی بودند و به نام دزاشیب - حکمت خوانده می شدند . وجه تسمیه حکمت به دلیلی سکونت حسینعلی خان حکمت ملقب به حشمت الممالک فرزند حیدرخان معظم الدوله در خیابان اصلی این محل بوده است که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به نام شهیدان سرفراز برادران سلیمانی شد .

قدمت محله حکمت 400 سال است . در گذشته دور این محله را (دز-دزک-قصران) می نامیداه اند که این اسامی در کتاب معجم البلدان جغرافی دان پرآوازه قرن هفتم هجری قمری شهاب الدین ابو عبدالله یاقوت حموی وجود دارد . خانه جلال آل احمد ، پارک قیطریه ، خانه موزه عزت الله انتظامی و انجمن خوشنویسان از جمله اماکن شاخص محله حکمت است .

محله قیطریه یکی از محلات منطقه 1 شهر تهران است که دارای 20561 نفر جمعیت و 6941 خانوار ساکن است .
​​​​​​محله قیطریه یکی از محلات قدیمی شمیرانات است که محدوده جغرافیایی این محله را طبق گفته بزرگان محله در قدیم میتوان از سمت شمال به خیابان قیطریه  واز سمت جنوب به مهسر هفتم (کنونی) و از شرق پارک قیطریه و از غرب شریعتی معرفی نمود. قدمت تاریخی این محله را میتوان در حدود 400 سال پیش تخمین زد. (جغرافیایی تاریخی شمیرانات) 

    دلیل شکلگیری این محله را نیز مانند بیشتر محلات شمیرانات می توان به علت کشاروزی و باغداری دانست. افراد موثر در شکلگیری کارگرانی بودند که برای دیگران کشاورزی و باغداری می کردند. انقلاب اسلامی را میتوان یکی از بزرگترین تحولاتی به شمار آورد که باعث رشد جمعیت محله شده است. اقوامی که باعث شکلگیری این محله شده اند، اقوامی هستند که از شهرستان بروجرد واقع در استان لرستان به این محل آمده اند و تشکیل خانواده داده و اساس و بنیان این محله را پی ریزی نمودند. از ساختمان های عمومی که در این محل وجود داشته میتوان به یک باب حمام واقع در کنار مسجد جعفری اشاره نمود و خیابان قیطریه را می توان به عنوان خیابان اصلی این محله معرفی نمود. باغ بزرگی نیز که در این محل واقع شده است ابتدا متعلق به نظام الدوله و آصف الدوله بوده است که میرزا علی اصغرخان اتابک ملقب به امین السلطان، نخست وزیر ناصرالدین شاه برای آنکه رفت و آمدنش به کاخ صاحبقرانیه که ناصر الدین شاه در آن اقامت می کرد تسهیل گردد آنجا را ازایشان خریداری نموده و در آنجا برای خود خانه ای ساخت که امروز بازسازی و به فرهنگسرا تبدیل شده است. گفته شده است که قیطریه در قدیم شکارگاه بوده و در بهار و تابستان شکارهای کوچک و بزرگ و پرندگان فراوان در آن یافت می شده است. باغ قیطریه که اکنون تنها قسمتی از آن به صورت پارک قیطریه باقی مانده، درختانی کهنسال و جویهای آب و قنات مخصوص به خود داشته و بصورت جنگلی طبیعی بوده است .(سند هویت محله ، حسن خانجانی )

    در رابطه با قشر بندی اجتماعی این محل در بدو شکلگیری میتوان گفت که اهالی این محل فقیر بوده اند و مهمترین نکته ای که درباره قدمت قیطریه میتوان گفت کشف قبرهای باستانی اقوام آریایی است که پیشینه سه هزار ساله دارد و آثاری از آهن یعنی 800 تا 1200 سال قبل از میلاد در آن بدست آمده است.(سند هویت محله)

محله قیطریه با مساحتی معادل 1.527116 کیلومتر مربع واقع در ناحیه هفت منطقه یک شهرداری تهران می باشد.

محدوده فعلی این محله از شمال به خیابان قیطریه - بلوار صبا - شمال پارک قیطریه، ازجنوب به بزرگراه صدر، از شرق به بلوار قیطریه - شرق پارک قیطریه و از غرب به خیابان شریعتی منتهی می گردد.

باغ بزرگی که در این محل واقع شده است ابتدا متعلق به نظام الدوله و آصف الدوله بوده است که میرزا علی اصغرخان اتابک ملقب به امین السلطان، نخست وزیر ناصرالدین شاه برای آنکه رفت و آمدنش به کاخ صاحبقرانیه که ناصر الدین شاه در آن اقامت می کرد تسهیل گردد آنجا را ازایشان خریداری نموده و در آنجا برای خود خانه ای ساخت که امروز بازسازی و به فرهنگسرا تبدیل شده است. گفته شده است که قیطریه در قدیم شکارگاه بوده و در بهار و تابستان شکارهای کوچک و بزرگ و پرندگان فراوان در آن یافت می شده است. باغ قیطریه که اکنون تنها قسمتی از آن به صورت پارک قیطریه باقی مانده، درختانی کهنسال و جویهای آب و قنات مخصوص به خود داشته و بصورت جنگلی طبیعی بوده است.

در قیطریه دو نوع بافت اجتماعی به چشم می خورد بافت سنتی و بافت جدید. در بافت جدید بیشتر افرادی که ساکن می باشند افرادی هستند که از نظر اقتصادی رشد پیدا کرده و به این محل مهاجرت نموده اند و در بافت قدیمی نیز اکثریت با بومیان قدیم محل می باشد که از گذشته در آن ساکن می باشند.وجود بزرگترین و زیباترین پارک تفریحی منطقه به نام پارک قیطریه از خصوصیات منحصر به فرد زیست محیطی این محل می باشد

خصوصیات منحصر بفرد :

در قیطریه دو نوع بافت اجتماعی به چشم می خورد بافت سنتی و بافت جدید. در بافت جدید بیشتر افرادی که ساکن می باشند افرادی هستند که از نظر اقتصادی رشد پیدا کرده و به این محل مهاجرت نموده اند و در بافت قدیمی نیز اکثریت با بومیان قدیم محل می باشد که از گذشته در آن ساکن می باشند.وجود بزرگترین و زیباترین پارک تفریحی منطقه به نام پارک قیطریه از خصوصیات منحصر به فرد زیست محیطی این محل می باشد (آقای خانجانی)

محله حصار بوعلی یکی از محلات منطقه یک شهر تهران است . جمعیت این محله 977 و خانوار ساکن آن 298 خانوار است . مسجد جامع و حسینیه حصار بوعلی بالا از جمله اماکن مذهبی این محله هستند .

قریه کوچک دیروز، محله بزرگ امروز. حصار بوعلی محله ای است در سه کیلومتری شرق تجریش که در حال حاضر از سمت شمال به ضلع جنوبی باغ منظریه و از سمت جنوب به ضلع شمالی بزرگراه صدر و از سمت غرب به خیابان کامرانیه ( بازدار) و از سمت شرق به اراج (لنگری) منتهی می شود. (محمود نظر- سند هویت محله)

زمان شکل گیری این محله دقیقا مشخص نیست و به حدود سده های 5 و 6 باز می گردد، اما در تاریخچه این محله به داستانی از بوعلی سینا بر می خوریم که در آن زمان شاهزاده ای به نام همایون در این محل زندگی میکرده و بوعلی سینا در سفری که از گرگان به سمت ری داشته در مسیر سفر این محل را برای توقف انتخاب می نماید و این توقف مصادف با بیماری شاهزاده می شود که با درمان ایشان توسط بوعلی سینا به دستور شاهزاده نام این محله به حصار بوعلی تغییر می یابد و کلمه حصار آن نیز بخاطر حصارهایی بوده که در   (اطراف این محله وجود داشته است. (مجید ناطقیان ، سند هویت محله

افراد موثر در شکل گیری این محله کشاورزان و باغ دران بوده اند و رشد جمعیتی این محله از زمان ساخت کاخ نیاوران که در محل قبلی کاخ احمد شاه قاجار بوده، آغاز گردیده است.  (حاج احمد ناطقیان

این محله در دوران دفاع مقدس شهدای بسیاری را تقدیم به اسلام و ایران نموده که تصاویر نورانیشان زینت بخش حسینیه بزرگ حصاربوعلی است . (سند هویت محله)

حصاربوعلی قنات های متعدد داشته از معروف ترین آنها قنات ملک آباد در خیابان شهید باهنر بوده که در حال حاضر کارایی ندارد اما برخی از دیگر قناتها در حال حاضر فعال هستند مانند قنات میرزا علی در شرق محله و قنات تکیه آقا در غرب محله.(سند هویت محله)

از طوایفی هایی که در ابتدا به این محل آمده اند میتوان به نظرها، ناطقیان ها، اقدسی ها، یزدانیان ها، وسیفان ها که از سمت آهار (رودبارقصران )و قره گوزلوها که در زمان قاجاریه از سمت همدان به این محل آمده اند اشاره نمود. در این محل یک حمام و چندین قنات وجود داشته است و میدانگاه اصلی این ده از ابتدا در جلوی مسجد جامع حصار بوعلی بوده و در حال حاضر خیابانهای اصلی این محل خیابان نیاوران، مهماندوست، کامرانیه، فرمانیه و پاسداران است که در گذشته نیز این خیابانها وجود داشته و با اسامی دیگر خوانده می شده است. این محله از معدود محلاتی است که هرسه قشر اعیان، متوسط، و فقیر در آن به چشم می خورد. (ناصر قره گوزلو)

ناگفته نماند که در زمان ناصرالدین شاه دو پزشک معروف به نام های میرزا علی دکتر و حکیم طولوزان در این محل اقامت داشته اند و نیز تکیه حصار بوعلی که یکی از ابنیه های تاریخی شمیران و دارای معماری بسیار زیبا و نقاشی های ارزشمندی می باشد نیز در این محله واقع شده است. (سند هویت محله)

فرهنگ سرای نیاوران یکی از مراکز فرهنگی این محله است . این بنا توسط آقای کامران دیبا و همکارانش صورت گرفته است. ساخت این بنا در تاریخ 1355شروع و در سال 1356 به اتمام رسید. کل فضا

مجموعه نیاوران 110 هزار متر مربع است و زیر بنای ساختمان 10 هزار متر مربع می باشد. این مکان از سال 1364 تا 1374 به عنوان دانشکده هنر و زیر نظر وزارت ارشاد فعالیت نموده و در سال 1374 با عنوان رسمی فرهنگسرا شروع به کار کرد. در حال حاضر ریاست این مجموعه بر عهده جناب آقای دکتر سیدمحمد فدوی می باشد 

سازه این بنا از بتون مسلح می باشد .در زیبا شناختی این ساختمان طراح با ترکیبی میان بافت( بتون و سنگ ) ، فرم ( ساده هندسی ) و سنت ( سنتهای ایرانی ) توانسته ساختاری جدید از معماری سنتی و مدرن خلق نماید. 

ورودی : 

سر در ورودی این بنا، به صورت متقارن می باشد. این سر در به عنوان پیش ورودی برای دسترسی به درب اصلی فرهنگسرا می باشد. سر درفوق بر گرفته ازساختار فضای هشتی در معماری سنتی می باشد

سمت راست درب ورودی اتاق نگهبانی قرار دارد. دسترسی به ساختمانهای اصلی از طریق پله ها صورت می گیرد. وجود دو عامل بعدی سکوها و شمشادهادر دو طرف پله ها عمل هدایت مخاطب به سمت ساختمان اصلی را به عهده دارد.

در حیاط مرکزی دو ساختمان مشاهده می شود : 

سمت چپ ( ساختمان شماره 1) که شامل 2 طبقه می باشد:

طبقه اول سالن آمفی تئاتر که بعنوان سالن سینما از آن استفاده می شود.

آمفی تئاتر : سالن آمفی تئاتر شامل سه قسمت اصلی است

مراجع

اسنادی (منطبق با جدول مراجع اسنادی):

سند هویت محله

شفاهی (منطبق با جدول مصاحبه های انجام شده):

1- مجید ناطقیان

2- حاج احمد ناطقیان 

3- ناصر قره گوزلو

4- محمود نظر

محله دارآباد در منطقه 1 شهر تهران قرار دارد . جمعیت این محله 11730 نفر و خانوار ساکن تقریبا 3000 نفر می باشند . درآباد به معنی محلی که درختان فراوان دارد می باشد . این محله دارای قدمتی حدود 350  سال است . این محل در شمال شرقی شمیران قرار گرفته و از شمال به کوه های دارآباد و از شرق به رودخانه دارآباد و از غرب به کوه های خشکچال و کاشانک و از جنوب به اقدسیه منتهی می شود و قدمت آن در حدود 250 سال و محل قدیم آن (کهنه دارآباد) در شرق دارآباد فعلی بوده که ساکنان آن به علل مختلف از جمله دسترسی به آب بیشتر و امنیت به محل فعلی نقل مکان کرده اند

پیشینه

محله قدیمی دارآباد در منطقه کهنه دارآباد حوالی باقلازار بوده و می توان گفت شکلگیری این محله (باقالازار) به دلیل رونق کشاورزی و دامپروری در آن بوده است که ساکنین محله باقلازار پس از مدتی به دلیل نا امنی محله و جهت دست یابی به منابع آبی بیشتر به محله فعلی دارآباد نقل مکان کردند. (جغرافیای تاریخی شمیران) به دلیل اینکه زمان شکلگیری مشخصی از محل در دست نیست اصالت اقوامی که به این منطقه وارد و ساکن شدند نیز مشخص نیست ولی اینگونه که از لهجه افراد قدیمی محله به نظر می آید، این لهجه به لهجه مازندرانی نزدیک است. و به نظر می آید که اقوام ابتدایی این محله از سمت مازندران به این محله آمده اند.تاریخچه شمیران
خیابان اصلی دارآباد که در حال حاضر به پورابتهاج شهرت دارد، اصلی ترین خیابان دارآباد در گذشته به شمار می رفته است

سند هویت محله

تاریخ دقیقی از شکلگیری این محله در دست نمی باشد فقط یک نکته در خصوص مورد توجه قرارگرفتن این محل در اسناد تاریخی به چشم می خورد که گفته شده: درآن زمان مظفر الدین شاه قاجار، پس از مبتلا شدن به بیماری سل دستور ساخت کاخی را در نقطه خوش آب و هوای دارآباد صادر کرد. او دوره ی نقاحت خود را در این کاخ گذراند. این کاخ اکنون یکی از آثار باستانی به شمار می رود که متاسفانه به دلیل بی توجهی مسئولین در حال حاضر دفتر بیمارستان مسیح دانشوری قرار گرفته است.

سیمین قلعه

تپه باستانی سیمین قلعه در جنوب دارآباد قرار گرفته که قدمت سفالهای بدست آمده در آن به دوره ساسانی و پارت ها برمی گردد . مسجد جامع دارآباد ، کاخ مظفر الدین شاه (1219 ق ) واقع در بیمارستان دکتر مسیح دانشوری (از نخستین بیمارستان های پایتخت ) موزه حیات وحش و مسیر کوهنوردی با چشم اندازهای زیبا ، دره ها و ارتفاعات متعدد ، پوشش گیاهی متنوع و بومی دامنه جنوبی البرز مرکزی، رودخانه ، آبشار ها و چشمه سارهای پیرامونی از جمله مکانهای تاریخی –دیدنی این محله به شمار می آیند .

کاخ مظفرالدین شاه

در زمان رضا شاه با اضافه شدن چندین ساختمان به مجموعه کاخ، بیمارستانی مخصوص مسلولین در این محل پایه گذاری شد که هنوز مورد استفاده قرار دارد از تحولات بسیار مهم این محله که باعث تبدیل شدن ده دارآباد به محله شهری بود، پیروزی انقلاب اسلامی بوده است که با رشد جمعیت در این محله همراه شد.

شاه آباد

در محله لارک دارآباد خانه های زیادی هنوز بافت قدیمی خود را حفظ کرده اند. نام این محله در ابتدا به علت وجود درختان بسیار زیاد ، دارآباد گذاشته شد و در زمان پهلوی به دستور رضا شاه پهلوی نام این محله به شاه آباد تغییر یافت و در زمان انقلاب ، این محله دوباره به دارآباد تغییر نام پیدا کرد

مراجع

اسنادی (منطبق با جدول مراجع اسنادی)

تاریخچه شمیران

جغرافیای تاریخی شمیران

سند هویت محله

شفاهی (منطبق با جدول مصاحبه های انجام شده) تقی قیدی، عباسعلی قراگزلو ، غلامرضا قیدی 

در فروردین 1395 رئیس بنیاد ملی نخبگان مازندران از طریق خبرگزاری ایرنا اعلام کرد که مازندرانی ها در رتبه دوم مهاجران وارد شده به تهران بعد از آذری زبان ها هستند . مهاجرت بیش از یک و نیم میلیون نفر مازندرانی به تهران چندان خبر خوبی برای استان مازندران نیست .

یکی از دلایل عمده مشکلات مختلف استان مازندران در حوزه های مختلف مدیریتی ، سیاسی و اقتصادی ، مهاجرت نخبگان این استان به تهران است. زیرا این مهاجرت منابع انسانی این استان را با ضعف روبرو کرده و این ضعف موجب می شود تا این استان با داشتن یکی از بهترین پتانسیل های طبیعی در ایران ، از نظر سطح توسعه یافتگی تفاوت چندانی با استان های با پتانسیل طبیعی کمتر نداشته باشد . 

• محله درکه یکی از محله های ناحیه 2 منطقه 1 شهر تهران است . جمعیت این محله در سال 1389 برابر با 6355 نفر است که در قالب 1943 خانوار در این محله زندگی می کنند .

• درکه یکی از قدیمی ترین و زیبا ترین محلات ییلاقی شمیرانات است که شکلگیری آن به صورت خطی و در امتداد رودخانه درکه به سمت جنوب و در امتداد دره درکه بوده است. این روستا از شمال به رشته کوه توچال و از شرق به اراضی دانشگاه شهید بهشتی و اوین و از غرب به کوه توچال و سعادت آباد و از جنوب به اوین محدود می باشد . اراضی این روستا اعم از باغها، خانه ها با پلاک ثبتی 69 اصلی در ثبت شمیران شناخته می شود . قدمت درکه به حدود 800 سال پیش برمی گردد .

• این محله به علت وجود باغ ها و درختان بسیار زیاد و رودخانه ای که در آن وجود داشته است به وجود آمده و مورد توجه مهاجرین قرار گرفته است که گفته شده در قدیم چوب درختان این محل هیزم بخش وسیعی از تهران را تامین میکرده است .(آقا مولایی) در مورد افراد موثر در شکلگیری محله در بدو شکلگیری میتوان گفت که ساکنان اولیه این محل باغداران و کشاورزان بوده اند ولی از زمانی که امامزاده سید محمد والی به این ده تشریف فرما شدند، روزانه به تعداد اهالی این ده افزوده شد . ایشان پنجمین نسل از نوادگان امام زین العابدین بوده اند، که در زمان بنی امیه هنگامی که امام علی ابن موسی الرضا (ع) بعنوان ولیعهد مامون در خراسان معرفی شدند، ایشان با خانواده و آل خود به خراسان می رفتند که در ری خبر شهادت امام به ایشان رسید که دوستداران امام علی (ع) برای نجات ایشان از دست عمال بنی امیه ایشان را به این ده (درکه ) آوردند وایشان در همین جا سکنی گزیدند و در همین روستا نیز وفات یافتند. مقبره ایشان در همین محله است و بسیاری از سادات درکه نیز از نسل ایشان هستند.(این روایت از سید محمد تقی یکرنگیان،سال 1337،از نوادگان امام زاده سید محمد والی میباشد که بر روی سنگ نوشته در محله درکه موجود می باشد ورود امام سید محمد والی از بزرگترین تحولات این محله است که شکلگیری ساختار جمعیتی محله درکه تحت تاثیر آن قرار داشته است. در این محل یک باب حمام ، چند باب آب انبار از آن دوران به یادگار مانده است. ساکنین این محله در بدو شکلگیری همگی کشاورزان و باغداران متوسط رو به پایین بوده اند. گفته شده است نام این محله را به علت وجود دره ای که در بالای محل قرار دارد درکه گفته اند و همینطور، کثرت نسل سادات، برپایی پرشور آیین های مذهبی و ارادت ویژه اهالی درکه به ساحت مقدس اهل بیت (ع) این محله قدیمی را به دهکده سادات نیز معروف و مشهور نموده است .

• پیوند و انسجام اهالی درکه و اهالی اوین از قدیم از چنان استحکامی برخوردار بوده که همگان به رقم تفکیک محدوده از این دو محله هم جوار به نام اوین درکه یاد میکنند. علل این پیوستگی را باید در اشتراکاتی نظیر آب رودخانه ، ازدواجهای بین محله ای و برگزاری مراسم مذهبی مشترک در ماه های محرم و صفر جستجو کرد. (هفت حوض )، آبشار کارا، آبشار بند عبد الله، آبشار جوزک، پلنگ چال، آسیبو(آب سفید )، هفت چشمه (هفت طغیانی ) ، کفو(آب کف دار) معروفترین جلوه های طبیعت زیبا ی دره درکه هستند که بر جاذبه های گردشگری و کوه پیمایی آن افزوده اند.

• مداحی اهل بیت، استخراج سنگ سبز از معدن درکه، آسیاب داری، گوسفند داری، سنگ چینی سنتی، مرغ داری، باغدرای، عمده ترین مشاغل اهالی درکه تا سه دهه قبل بوده است. تقدیم 18 شهید بزرگوار در سالهای دفاع مقدس، همراه با سکونت بنیان گذار جمهوری اسلامی حضرت امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی صاحب تفسیر المیزان در دهه سی از جمله افتخاراتی است که اهالی دره درکه به آن مباهات می ورزند .(سند هویت محله)

محله اوین یکی از محلات ناحیه 2 منطقه یک شهر تهران است در سال 1385 این محله دارای 6222 نفر جمعیت بود که در قالب 1577 خانوار در این محله زندگی می کنند . ارتفاع متوسط این محله 1654 متر از سطح دریا است .

• محدوده اوین.

  محله ی اوین یکی از روستا های قصران خارج (شمیران کنونی) است که محدوده ی جغرافیایی این محله در حال حاضر از شمال بلوار دانشجو و شمال دانشگاه شهید بهشتی و بلوار فضل الله، از جنوب بزرگراه چمران و خیابان دشت بهشت، از شرق بلوار دانشجو و خیابان یمن و ازغرب به رودخانه درکه محدود می گردد. در گذشته محله اوین از جنوب به تپه سرباز محدود می شده است گفته می شود دلیل نام گذاری این تپه این بوده است که این تپه در زمان قاجار محل آموزش فنون و شیوه های رزمی بوده است .(سند هویت محله ، تاریخچه شمیرانات)

• معیشت اوینی ها

  در طول قرن گذشته حتی تا سال 1346 شمسی، زندگی و معیشت مردم ساکن در اوین از طریق کشاورزی و دامداری با استفاده از آب رودخانه اوین و درکه بوده است که اکنون این زمینهای کشاورزی تبدیل به ده ها موسسه و سازمان بزرگ در سطح ملی و بین المللی شده است. این محدوده در ثبت شمیران به عنوان پلاک 68 اصلی با حدود اربعه معین شناخته می شود. بر اساس این در گذشته اراضی پلاک 68 اصلی اعم از آبی، دیمزار، باغ ها، خانه ها و مراتع از شمال به کوه توچال، از شمال غرب به درکه و از غرب به مسیل رودخانه درکه ، از جنوب به ونک و قلعه ارامنه، از شرق به خیابان ولی عصر حد فاصل شیر خوارگاه آمنه تا تقاطع شهید چمران، محمودیه و اراضی ولنجک محدود می شده است که بعد از تصرف تدریجی اراضی کشاورزی و مرتعی اوین از محدوده مذکور حدود یک هفتم آن باقی مانده که امروزه به محله (اوین) معروف است محله اوین بین 2500 تا 3500 سال پیش به وجود آمده دلیل این تاریخ گذاری این است که زمانی که زمین چمن دانشگاه در حال گود برداری بود آثار و سفال های به دست آمده در آن مربوط به 2500 تا 3500 سال پیش است و هم اکنون نیز این آثار در موزه ملی نگهداری می شود. این محله در قدیم ایون و اذون نامیده می شد و در سال 495 هجری به بعد این اسم رایج شده است. احمد بن حسین بن عباس اذونی عالم بزرگ قرن پنجم متولد سال 495 هجری در اذون بوده که هرگاه از اذون به ری می رفته مردمان ری به وی تبرک می جستند و محضرش را مقتنم می شمردند . همچنین در اذون به سال 756 هجری شورشی به وجود آمد که حاکم ری با محاصره قلعه اذون آن را ویران کرد . (سند هویت محله)

• قدمت اوین

  دلیل شکلگیری این محله به علت آب فراوان و هوایی بسیار خوب است که طرز شکلگیری آن به علت وجود رودخانه خطی و در حاشیه رودخانه می باشد که مکان این محله از 25 قرن پیش تا کنون 3 مرتبه عوض شده است. خانواده های اصیل این محله اعرابی، مسعودیان، اوینی، ابطحی، میر شریفی، خانواده های سادات اوینی، شعیبی، فکری، میر رحیمی و بذر افشان می باشند. سه رشته قنات در اوین وجود دارد که یکی از این رشته ها قنات نایب است که مورد استفاده ی عمومی است و دو رشته دیگر قنات حاج آخوند و قنات وزیر که در حوزه مالکیت خصوصی است. در اوین دو حمام قدیمی که که قدمتی در حدود 300 سال دارد و تا 20 سال قبل نیز مورد استفاده بوده وجود دارد.در اوین آب انبار های مسجد جامع حیدر (آب انبار گله چال )، کوچه حاج آخوندی، آب انبار ایرج پناهی و آب انبار سید جامی وجود داشته است که تا قبل از استقرار آب رسانی بهداشتی مورد استفاده اهالی قرار می گرفته است. وجود مدفن دو امامزاده از فرزندان امام موسی کاظم (ع) به نام امامزاده عزیز در پردیس دانشگاه شهید بهشتی و امام زاده مطیب در داخل بافت فعلی محله، حسینیه دویست ساله، مسجد یکصد و ده ساله، انجام بی وقفه آیین های سنتی عزاداری و استمرار نسل سادات صحیح النسب، ضمن اثبات هویت و قدمت اوین، همگی نشانه های معنا داری از تاثیر عمیق دین مبین اسلام و پیوستگی وافر مردم این روستا به بیت پیامبر اسلام (ص) به شمار می آیند. همچنین اشیاء و آثار قدیمی مشکوفه متعلق به اوایل هزاره دوم و اواخر هزاره یکم پیش از میلاد در شمال تپه سرباز و اراضی اطراف مدفن امامزاده عزیز که حین خاکبرداری احداث تاسیسات دانشگاه شهید بهشتی بدست آمده است نشان از قدمت بالای محل دارد. وجود یک چنار قدیمی 1400 ساله باعث گردیده تا نام قسمتی از این محل که در اطراف این چنار می باشد به پاچنار معروف گردد. نهرهای قدیمی پاچنار، 5 باب مسجد، 3 باب گورستان، 3رشته قنات، وجود بیش از 40 قطعه باغ بزرگ قدیمی که در برخی از آنها بناهای قدیمی وجود دارد از دیگر دلائل قدمت اوین محسوب می شود. باغ های قدیمی اوین و بویژه خط سبز درختان چنار دویست ساله که در حاشیه نهر عمومی از پاچنار اوین تا دربند و درکه به طول تقریبی دو کیلومتر، همچون ستون های زمردین سر به فلک کشیده است ریه تنفسی تهران می باشد. ساختمان جمعیتی این محله تا 50 سال قبل مردمان بومی بودند ولی به دلیل تصرف زمین ها و تاسیس کانون های اشتغال اعم از فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، توریستی، رسانه ای، تفریحی و تفرجی و نیاز به تخصص های مختلف شغلی، مهاجرین متفاوتی را به این محل مهاجرت داد.

  پیشینه مهاجرین: مهاجرین به اوین 4 دسته بودند : لرها ، الموتی ها ، نائینی ها و کرد ها .

ولنجک یکی از محلات ناحیه دو منطقه یک شهر تهران است .

شرح محدوده ولنجک

ولنجک از شمال به رشته کوه البرز و از شرق به اسد آباد که مرز آن فراخ دره (خیابان مهر-شهید حسینی فعلی) و از سمت غرب به اوین که مرز آن دره خَرتودار که در حال حاضر از بلوار دانشجو و دانشگاه شهید بهشتی شروع و به سمت شمال امتداد پیدا می کند و از سمت جنوب به اراضی محمودیه کوچۀ شهید اکبری که ضلع شمالی کوچه به سمت غرب ادامه داشته تا خیابان ماکوئی پور جنوبی و بعد به سمت رودخانه و جهت جنوب غربی امتداد و از خیابان شهید بهزادی و سپس از خیابان ساسان به خیابان مقدس اردبیلی وصل و تا قبرستان قدیمی اوین امتداد پیدا می کند .

اولین مهاجران ولنجک

به نظر می رسد اولین گروه مهاجرانی که به ولنجک آمده اند کشاورزان و دامداران آذری و لری بوده اند که به دلیل آب و هوای مناسب جهت کشاورزی و دامداری به این محل مهاجرت نموده اند. این افراد از نظر مالی افرادی متوسط رو به پایین بوده اند ولی کم کم ثروتمند شده تا جایی که امروزه نوادگان آن کشاورزان و دامداران تهی دست افراد متمول و ثروتمندی می باشند. 

ولنجک،بام تهران

در حال حاضر این منطقه یکی از مرتفع ترین مناطق مسکونی ایران محسوب می شود که از این رو به بام تهران شهرت دارد. از جاذبه های تفریحی ولنجک می توان به حاشیه تفریحی رودخانه ولنجک و تله کابین توچال اشاره نمود که بعنوان یکی از پاتوق های شهروندان تهرانی خصوصا جوانان تهرانی در ایام تعطیل به حساب می آید.

جاذبه های ولنجک

از اماکن مهم محله ولنجک کهف الشهدا، بام تهران، تله کابین توچال، سالن اجلاس سران و دانشگاه شهید بهشتی را می توان بر شمرد. پروژه ساخت تله کابین توچال که بخشی از دامنه جنوبی البرز را در برگرفته است توسط آقای بهمن قلیچ و با همکاری شرکت فرانسوی (پوما) و شرکت اتریشی (دوپل مایر ) در سال 1353 آغاز شد و در سال 1357 به اتمام رسید. در تاریخ 28 خرداد 1386 به همت بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس پیکر پاک و مقدس 5 تن از شهدای گمنام دفاع مقدس طی مراسمی پرشور در شمال غرب ولنجک در مکانی موسوم به کهف الشهدا خاکسپاری شده و هم اکنون این مکان مبدل به میعادگاه یاران حضرت امام (ره ) و عاشقان ولایت و امامت شده است .

محله محمودیه یکی از محلات ناحیه دو منطقه یک شهر تهران است . درگذشته محمودیه شامل آبادی و باغ هایی بوده که در دو کیلومتری جنوب غربی تجریش و یک کیلومتری غرب خیابان ولیعصر قرارداشته و اکنون به صورت مثلثی درآمده که از غرب به زمین های اوین، از شمال به خیابان زعفرانیه، از جنوب به بزرگراه شیخ فضل الله نوری و از شرق به اراضی حاج محمود کشتکار و خیابان ولیعصر محدود می شود .(سند هویت محله)
در خصوص زمان شکلگیری و وجه تسمیه این محل دو نقطه نظر وجود دارد که به تفضیل به هر دو مورد می پردازیم:
1 - این محله در زمان رضا شاه پهلوی بوجود آمده است و شخصی به نام محمودیه ساکن قدیمی این محله بوده، که در زمان شکلگیری این محل زحمات بسیار زیادی برای این محله کشیده است. (جغرافیای تاریخی شمیران)
2 - در زمان محمد شاه قاجار، پدر ناصر الدین شاه، در محمودیه قصری برای شاه ساخته شد که نامش را محمودیه گذاشتند اما به شاه وفا نکرد و به محض اینکه شاه وارد قصر جدیدش شد دار فانی را ودا گفت و قصر محمودیه متروکه ماند. این محدوده قبل از آنکه به نام محمودیه نامگذاری شود عباسیه نام داشت و دلیلش آن بود که به وزیر محمد شاه به نام حاج میرزا آقاسی که نام کوچکش عباس بود تعلق داشت. بعدها اعلاء الدوله باغ عباسیه را خرید و به نام پسرش محمود خان علامیه احتشام السلطنه آنجا را محمودیه نامید و بعد از آن نیز بخش هایی از زمینهای محمودیه را حاج امین الضرب، تاجر ثروتمند عصر ناصرالدین شاه خریداری کرد و در سال 1379 اولین کارخانه مولد برق جهت روشنایی محمودیه در چهار راه دکتر حسابی توسط حاج محمود کشتکار تاسیس گردید. (سند هویت محله)
نکته بسیار جالب توجه اینست که محلی که در گذشته کلا به صورت یک باغ بزرگ بوده است هم اکنون حتی یک پارک کوچک در آن موجود نمی باشد. (محمد علی سلیمی)
مرز بندی این محل از زمان شکلگیری تا به حال تغییر چندانی نداشته است و از دلایل افزایش جمعیت این محله در گذشته آب و هوای بسیار مناسب و وجود زمین های کشاورزی و قناتهای زیادی بوده که این محله را برای زندگی مناسب ساخته است . (مهدی بنویدی )
این محله از ثروتمندترین محلات تهران می باشد که بسیاری از رجال سیاسی و ثروتمندات تهران در آن ساکنند .(تاریخچه شمیران)
ساختار جالب توجه سنی این محله که آن را از محلات دیگر شمیران متمایز می کند اینست که حدود 80 درصد از جمعیت محله را افراد مسن تشکیل می دهند و اکثر فرزندان آنان خارج از کشور می باشند.(مهدی بنویدی)
لازم به ذکر است که از میدانگاه قدیمی محله محمودیه به نام توتستان کشتکار و یخچال طبیعی محله به نام یخچال کشتکار کوچکترین اثری باقی نمانده است.( خانم قاجار)
 

محله جماران یکی از محله های ناحیه 4 منطقه 1 شهر تهران است . جمعیت این محله 6466 نفر هستند که در قالب 2029 خانوار در این محله زندگی می کنند

جماران در 2 کیلومتری شمال شرقی تجریش و در دامنه جنوبی سلسله جبال البرز مرکزی واقع است، این محل از سمت شمال به حصارک و از شرق به منظریه، از جنوب به جوزستان و از جانب غرب به دره جنوبی و حومه امام زاده قاسم منتهی میشود. در رابطه با محدوده ی زمانی شکلگیری این محله چیزی مشخص نیست ولی با توجه به نوشته ها مشخص می شود که این محل از نظر محدوده زمانی بسیار قدیمی و شاید اولین دهات شمیران باشد. به عنوان مثال یکی از نماد های مهم جماران که نشان دهنده قدمت بسیار بالای آن می باشد وجود دو درخت چنار عظیم و سر به فلک کشیده می باشد که عمر یکی از این درخت ها را بیش از 800 سال تخمین زده اند. بیمارستان تخصصی قلب وابسته به بیمارستان خاتم الانبیاء (ص) در کنار حسینیه جماران، مهمترین مرکز درمانی جماران است که اکنون نیز به عموم مردم خدمات ارائه می دهد. دلیل شکلگیری این محل را میتوان طبق گفته ی بزرگان محل آب و هوای بسیار خوب جهت باغدرای و کشاورزی دانست. از افراد موثر در شکلگیری این محل میتوان به افرادی اشاره کرد که همگی جز اقشار متوسط رو به ضعیف بوده و از سمت شمال کشور آمده و این محل را مکان خوبی برای زندگی و کشاورزی و باغداری یافته اند. گفتنی است، در زمان ناصرالدین شاه قاجار زمین های جماران متعلق به آقا سید محمد باقر جمارانی بوده است. (جغرافیای تاریخی شمیران)
از تحولات مهم این محل که باعث رشد جمعیت در این محل شد میتوان به انقلاب اسلامی و مهمتر از آن ساکن شدن رهبر معظم انقلاب امام خمینی (ره ) در سال 1359 در این محل اشاره نمود. ساکنین این محل در گذشته همگی به صورت قومی بوده و در حال حاضر نیز نیمی از ساکنین آن با یکدیگر قوم و خویشند که این اقوام در گذشته از یک حمام قدیمی و آب انبار های درون خانه ها و قنات های فراوان و پر آب موجود در محله بهره می جستند. از معابر اصلی جماران میتوان به خیابان باهنر و خیابان جماران اشاره کرد. جماران یکی از اولین و قدیمی ترین محلات شمیران و مشهور ترین آنها به شمار می آید. این منطقه از قدیم الایام به واسطه آب و هوای مطبوع و باغ ها و کشتزار های متعدد و نزدیکی به سلسله جبال البرز مرکزی، مورد توجه اقشار مختلف مردم بوده است. درمورد نام گذاری این منطقه به اسم جماران، نظرات گوناگونی نقل شده است. عده ای جماران را برگرفته از (جمر) به معنای سنگ بزرگ دانسته اند و میگویند چون در این محل سنگ های بزرگ زیادی بوده و حتی در آن معادن سنگ وجود داشته نام آن را "جمران" گذاشته اند که به مرور زمان تبدیل به جماران شده است. گروهی نیز جماران را به معنی جمع یاران می دانند، چون از قدیم این محله به دلیل آب و هوای دلپذیر، جای مناسبی برای گرد هم آمدن و تفریح بوده است و نیز برخی گفته اند که (جمهران) ری که امام زاده ادریس در آن مدفون بوده، همان جماران امروزی است و عده ای نیز (جاموران) ری باستان را همین جماران دانسته اند. برخی از اهالی نیز گفته اند چون در کوه های این دره، مار زیاد بوده، جماران مخفف (جمع ماران) بوده است. (سند هویت محله)
محققین معتقدند نام جماران در آثار مکتوب، اولین بار در کتاب کافی تالیف کلینی آمده است او در این کتاب از شخصی به نام "ابو عبد الله جامورانی " از اهالی جاموران ری یاد می کند که راوی حدیث بوده است. رافعی قزوینی در کتاب التدوین فی اخبار قزوین که یکی از مهمترین کتب حدیث و رجال می باشد در مورد ورود اصحاب حضرت رسول (ص) به ناحیه ی ری از جایی به نام "جاموران " نام می برد و مینویسد (( یکی از لشکریان مسلمان در آبادی جاموران ساکن شد، اینجا هم در طرف شمال شهر ری قرار گرفته بود وطریق ارتباطی ری به مناطق شمالی و کوهستانی از اینجا بود .))
استاد عطاردی در کتاب خویش با عنوان ((مشایخ فقه و حدیث در جمارن)) مینویسد (( اکنون در اطراف ری جایی به نام جاموران غیر از دهکده جماران که در دامنه های کوه شمیران قرارد دارد نیست و باید جماران همان جاموران قدیم باشد)) همچنین ایشان با توجه به تغییر و تحریف نام شهرها و آبادی های ایران پس از ورود اعراب مسلمان این نظر را مطرح کرده اند که: (( آیا شمیران و شمران که اکنون در دامنه های کوه در شمال تهران می باشد و ده ها آبادی را در خود جای داده است، تحریف و تصحیف همین جماران نیست که در طول تاریخ حرف ج به ش تغییر پیدا کرده است، چون از قرائن معلوم است که دهکده جماران از زمانهای بسیار قدیم در ناحیه ری و دامنه کوه بزرگ آن بوده است. جماران و تهران از دهات باستانی ری هستند که نام آنها درکتابهای قرن سوم هجری آمده است و بسیار محتمل است که شمران همان جماران باشد .( مشایخ فقه و حدیث در جماران)
در روزنامه خاطرات محمد حسن خان اعتماد السلطنه و مرآت البلدان نیز پیرامون محدوده جغرافیایی و مشخصات تاریخی جماران، مطالبی آمده که آقای ستوده بخشی از آنها را در کتاب خود گرد آوری کرده است. با توجه به قدمت تاریخی جماران این منطفه حتی تا به امروز بخشی از هویت تاریخی خود را حفظ کرده و کماکان میتوان خانه های قدیمی کاهگلی با سقف های چوبی و کوچه های تنگ و باریک و پیچ در پیچ در آن مشاهده کرد. گرچه در سالهای اخیر این محله نیز از هجوم بی امان ساخت و ساز ها مصون نمانده و تعدادی از خانه های قدیمی و باغ های مصفای آن تخریب و به آپارتمان تبدیل شده اند. مسجد جامع جماران که که قدمتی چند صد ساله دارد در کوچه نیایش و در وسط محله واقع شده است مساحت آن در حدود 900 متر مربع بوده که در دهه های قبل دوباره بازسازی و تعمیر شده است. حسینیه جماران دارای دو تکیه قدیمی و یک حسینیه جدید التاسیس می باشد، تکیه بالا که در حال حاضر با نام حسینیه امام خمینی نیز شناخته می شود بنایی دو طبقه و به مساحت 800 متر مربع است و تاریخ ساخت آن به سال 1232 هجری شمسی میرسد. مرحوم سید ابراهیم جمارانی آن را وقف کرده و در سال 1355 هجری شمسی توسط اهالی بازسازی شده است و پس از آن این حسینیه در سال 1359 از طرف حجت السلام امام جمارانی در اختیار امام خمینی قرار گرفت. تکیه پایین نیز از قدمت بالایی برخوردار می باشد و در سال 1384 بازسازی شده است. حسینیه جدید که به نام حسینیه شماره 2 معروف است در سال 1370 احداث گردید. وجود قنات ها ی متعدد، باغ های میوه، حمام، گورستان محلی و دکان های قدیمی از دیگر ویژگی های جماران قدیم بوده است که در روزگار کنونی شاید جز خاطره ای از آنها باقی نمانده است. مشهورترین چهره جماران در گذشته های دور احتمالا همان ابوعبدالله جامورانی، محدث و راوی شیعی بوده که در کتب رجالی و حدیثی نیز از او نام برده شده است. از مشاهیر ساکن در این محله در دهه های اخیر می توان آیت الله سید حسن امام جمارانی و فرزندان ایشان که به نشر و تبلیغ احکام قرآن مشغول بودند را نام برد و از دیگر سرشناسان جمارانی یا مقیم جماران که البته همگی از دنیا رفته اند سید محمد باقر جمارانی، سید جعفر هاشمی جمارانی، سزاوار و وحید تنکابنی را میتوان نام برد. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، جماران محل رفت وآمد بسیاری از چهره های مبارز روحانیت بود و در حال حاضر نیز تعدادی از مسئولین برجسته در این منطقه سکونت دارند. قطعا مشهورترین چهره ای که در طول تاریخ جماران در این منطفه زندگی کرده حضرت امام خمینی (ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی بوده اند که در سال 1359 در جماران اقامت گزیده و در سال 1368 در همین محل از دنیا رفته اند . حضور امام خمینی (ره) موجب شد جماران به کانون تصمیم گیری و هدایت ایران تبدیل شده و از شهرتی جهانی برخوردار گردد

 

• محله چیذر یکی از محلات ناحیه 8 منطقه 1 شهر تهران است . جمعیت این محله 12227 نفر است که در قالب 3843 خانوار زندگی می کنند . محدوده این محله  از شمال: خ شهید لواسانی - فرمانیه محدوده از جنوب: اتوبان صدر - بلوار قیطریه - میدان پیروز محدوده از شرق: خ پاشا ظهری - کامرانیه محدوده از غرب: خ براتی - نعمتی و لاله مساحت (کیلومتر مربع):: 1.870615

• محدوده محله چیذر از بدو شکلگیری به شکل مثلث بوده است که از شمال به امام زاده علی اکبر و از سمت هاشم علیا به سمت جنوب غربی به خیابان شهید افشین محمودیان می رسید و از خیابان افشین محمودیان به سمت خیابان عباس صادقی و از آن به سمت جنوب شرقی تا خیابان شهید بهمن پور امتداد می یافت و از آن به شمال هاشم علیا می رفت .این محله به دلیل وجود اماکن مذهبی زیاد از قدیم بافت مذهبی داشته و این بافت را همچنان حفظ نموده است که از جمله این اماکن مذهبی می توان به وجود دو امام زاده به نام های علی اکبر و اسماعیل ، وجود 64 شهید که از این محله در گلزار شهدا دفن شده اند و وجود حوزه علمیه چیذر اشاره نمود .(محسن مام بیگی) در کتب قدیمی قدمت این آبادی به قبل از اسلام می رسد . در حدود 150 سال قبل سه دانگ زمین های چیذر از املاک خاصه بوده و سه دانگ دیگر متعلق به شخصی به نام ام الخاقان بود که بعدا ناصرالدین شاه سه دانگ نیاوران را به وی داد و چیذر را به تملک خود درآورد، نکته ی مهم این است که بر روی سنگ قبرهای کهنه و قدیمی نام جیذر را شیذر نوشته اند و این امر نشان می دهد که در زمان های قبل از اسلام در تپه باستانی چیذر آتشکده هایی متعلق به زرتشتیان وجود داشته است . (سند هویت محله)

• از دلایل شکلگیری این محله میتوان وجود دو امام زاده و 2 قنات و خاک بسیار حاصلخیز آن اشاره نمود . محله چیذر ابتدا چوذر(مانند زر) نام داشته و این نامگذاری به دلیل حاصلخیز بودن منطقه از نظر کشاورزی و وجود باغ ها ی فراوان بوده است و زندگی ساکنان چیذر از طریق کشاورزی، باغدارای و دامداری بوده است .( حمید چیذری – حجت الله سرایی) از اشخاص مهم و معروف چیذر میتوان به سید علی اصغر هاشمی علیا، حضرت آیت الله حاج شیخ علی نهاوندی (نجفی) و شهید بزرگوار سید علی اندرزگو اشاره نمود . (سند هویت محله)

• از آثار و ابنیه قدیمی و مهم چیذر می توان به امام زاده علی اکبر که بعقه ساده و بی پیرایه داشته و محل اعتکاف درویشان بوده اشاره کرد . در محل این امام زاده 600 شهید گرانقدر آرامیده اند و به گلزار شهدای شمیران تغییر نام یافته است . امامزاده اسماعیل از سلاله پاک امام موسی کاظم (ع) می باشد که در کاشیکاری مختصری که از زمان ناصر الدین شاه در بالای ورودی بعقه باقی مانده این شجره نامه را می توان فهمید. حوزه علمیه قائم (عج) که از مراکز مهم دوران حاضر می باشد در سال 1346 با الطاف خداوند و با عنایت حضرت ولی عصر(عج) و با تلاش و کوشش حضرت آیت الله سید علی اصغر هاشمی علیا در این محل احداث گردید . ونیز از آثار دیگر برجایی مانده در این محله می توان به غارهای زیر زمینی (معروف به لو ) نیز اشاره نمود که گذشتگان ساکن در این محل برای فرار از حمله مغولان این مکانها را حفر کرده و در آن پناه میگرفتند و محل فعلی آن از مقابل مسجد قائم (عج) چیذر تا میدان امام زاده علی اکبر (ع ) می باشد . (سند هویت محله) در این محله اکثریت ساکنین از نوادگان دو طایفه بوده اند یکی طایفه چیذری و دیگری طایفه هاشمی علیا که این طایفه به نسل امام زین العابدین متصل بودند . دو حمام یکی در میدان اندرزگو به نام حمام زر و دیگری در خیابان مهدی چیذری جنب نانوایی به نام حمام قائم که هنوز نیز پابرجا هستند از یادگاریهای هنر معماری گذشته میباشد.(حمید چیذری – حجت الله سرایی)مردم این محله اکثرا به زبان های فارسی و آذری صحبت می کنند و همگی از نوادگان طوایف هاشمی علیا – مام بیگی و چیذری می باشند. در محله چیذر پارک قیطریه فعلی به باغ قیطریه معروف بوده است که در قدیم به اسم خانم اتابکی و یاسارالدوله که از نوادگان شاهان قدیم اتابک اعظم بوده است نامیده می شده و این پارک محل ییلاق این خاندان بوده است که بعد از گدشت سالها و قرنها امروز به پارک قیطریه و محله قطریه تبدیل شده است.( محسن مام بیگی – تاریخچه شمیرانات)

• مردم این محله اکثرا به زبان های فارسی و آذری صحبت می کنند و همگی از نوادگان طوایف هاشمی علیا – مام بیگی و چیذری می باشند. در محله چیذر پارک قیطریه فعلی به باغ قیطریه معروف بوده است که در قدیم به اسم خانم اتابکی و یاسارالدوله که از نوادگان شاهان قدیم اتابک اعظم بوده است نامیده می شده و این پارک محل ییلاق این خاندان بوده است که بعد از گدشت سالها و قرنها امروز به پارک قیطریه و محله قطریه تبدیل شده است.( محسن مام بیگی – تاریخچه شمیرانات)

سوهانک به لحاظ تاریخی بخش از شمیرانات بوده است که اکنون به عنوان محله ای رو به رشد پذیرای بخش قابل توجهی از شهروندان تهرانی است که برای آپارتمان نشینی به دنبال خانه های نوساز در منطقه ای خوش آب و هوا هستند. این محله دارای 22006 نفر جمعیت است که در قالب 5935 خانوار سکونت دارند. این محله در ناحیه 10 محله 1 شهر تهران قرار دارد.

محدوده جغرافیایی

سوهانک در ده کیلومتری شرق امامزاده صالح تجریش و یک کیلومتری شمال جاده لشکرک است. آب سوهانک از چهار رشته قنات تأمین می‌شود و محصولش غلات و میوه بویژه زردآلو است.

محدوده جغرافیایی این محله به طور دقیق از شمال به ارتفاعات سوهانک و شمال کارخانه آسفالت، از جنوب به اتوبان ارتش، از شرق به تعاونی بهشتی و شهرک لاله و از غرب به بلوار قائم منتهی می گردد.

سوهانَک دهکده و همچنین محله‌ای است در شمال شرقی تهران که از جنوب به بلوار ارتش ( جاده مینی‌سیتی-لشکرگ ) و از شمال به دامنه جنوبی البرز و از سوی غرب به گردنه قوچک منتهی می‌شود. دهکده سوهانک ۱۸۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و با گسترش شهر تهران اکنون جزئی از این شهر و محله‌ای از بخش شمیرانات تهران به شمار می‌آید.

سوهانک قدیم

کشتزارها و باغ‌هایی قدیمی که جزء سوهانک بودند عبارت‌اند از: دره پولاد وحش، باغ حدیقه، جهان‌بخش، بند تله‌هرز، بیدستان، باغ سردار، باغ فولادی(نازآباد)، تنگ آخوره، تنگ فاطمی، باغ حمزه(منور)، چال استلک، سوت‌بیشه، شاه‌پسند(دره جوزدار)، شنکزار، و یوردکریم. شمار ساکنان سوهانک در سال ۱۳۴۲ خورشیدی ۴۰۸ تن مرد و ۲۹۳ تن زن بوده‌است. در همان سال سوهانک دارای مسجد و تکیه و گرمابه بوده و دبستانی به نام ارمغان سوهانک (دبستان فولادی) با ۱۳۹ دانش‌آموز داشته‌است. دو اصله چنار قطور درون مسجد سوهانک است. این چنار از چنار امامزاده صالح تجریش بزرگ‌تر است و عمر هردو اصله را در اواخر سده بیستم میلادی بین ۴۰۰ تا هزار سال حدس زده بودند. من جمله اماکن قدیمی سوهانک قبرستان سوهانک است که در خیابان شهید ازگلی قرار دارد و برطبق باور مردم امامزاده‌ای در قسمت جنوبی آن است.

به استناد کتاب بهرالنصاب (کتابخانه آستان قدس رضوی، جزء کتب رجال و انساب، شماره 52 و شماره عومی 1058) نام این امام زاده و شرح شهادت ایشان چنین ذکر شده است: «  اما محمد ابن طیب ابن حضرت امام موسی کاظماز شهر ری بولایت شمیران نهادند چون به موضع سوهانک رسیدند گاوسواران خبر یافتند به حضرت امام زاده محمد ، بعد آمدند و بسیار مجادله کردند آخرالامر حضرت امام زاده محمد ابن طیب ابن حضرت امام مسی کاظم را در پایان ده سوهانک در میان سروستان طایفه گاوسواران شهید کردند».

معذالک تا کنون مقبره یا یادبودی در آن محل موجود نیست. فقط برای یافتن آن محل می‌توان گفت که در قسمت جنوب غربی و در زیر درختان سرو کهنسال سوهانک در گلزار شهدای سوهانک قرار گرفته‌است.

لازم به ذکر است که درخت های سرو مورد اشاره هم اکنون موجود و عمر تقریبی آنها بیش از 1500 سال می باشد.از جمله اماکن قدیمی سوهانک که متأسفانه به دلیل بی کفایتی و سوء استفاده برخی افراد و به طمع غارت آثار باستانی در دهه ۳۰_۴۰ مورد تخریب وغارت قرار گرفت.

حمام قدیمی سوهانک و تکیه قدیم سوهانک بود که به زعم معمرین و ریش سفیدان محل کسی از زمان احداث آنها در محل با خبر نیست همان قدر که در زمان تخریب حمام بسیار قدیمی که به دوران قبل از اسلام نسبت داده می‌شود سنگ نبشته‌ای از میان یکی از پی‌های قطور حمام استخراج گردید که سرنوشت آن معلوم نیست! و تکیه قدیمی سوهانک که نهر باصفایی از میان آن می‌گذشت که از باغ اندرون(سردار)سر چشمه می‌یافت از آثار باستانی دوران قاجار ویا قبل از آن بود.

همچنین آثاری از آسیاب قدیمی سوهانک وجود دارد که محل آن در شمال سوهانک وابتدای تنگه قرار گرفته‌است که از ملات ساروج وسنگ خشک ساخته شده‌است. به زعم پیران محل از آثاری است که کسی از زمان ساخت آن با خبر نیست.

ساکنین سوهانک

گفته شده اولین افرادی که به این محل مهاجرت نمودند اقوامی بودند که در زمان قاجار از سمت شمال به این آمدند و پس از ساکن شدن در این محل نام فامیلی خود را به سوهانی تغییر دادند.

روش زندگی مردم این محله تا کنون حالت سنتی خود را حفط کرده است. در این محل زمین های بایر زیادی وجود دارد که اهالی آن، این زمین ها را وقف امام خمینی کرده اند و نکته قابل توجه اینکه یک حمام و یک آب انبار قدیمی در محل وجود دارد که این آب انبار در حال حاضر منبع اصلی آب سوهانک می باشد.

این محله دارای سه مسجد، یک حسینیه و یک حمام قدیمی می باشد که بنا بر شواهد موجود قدمتی بیش از هزار سال دارد. دو اصله چنار قطور داخل حیاط مسجد جامع قرار دارد که عمر آن بیش از 900 سال تخمین زده شده است.  سوهانک دارای یک دبستان به نام شهید فولادی است.

سوهانک در تاریخ

رضاقلی‌خان هدایت در کتاب روضةالصفای ناصری ج ۹ ص ۲۹۱ از عیش و شکار فتحعلی‌شاه قاجار در سوهانک می‌نویسد. محل اقامت خازن‌الدوله یکی از زنان فتحعلی‌شاه نیز در دهکده سوهانک بوده‌است. از رویدادهای تاریخی سوهانک این است که ناصرالدین‌شاه دستخط برکناری میرزا آقاخان نوری، صدراعظم وقت را هنگام اقامت خود در سوهانک صادر کرد.

از شواهد تاریخی این گونه بر می آید که سوهانک در قدیم الایام به خاطر آب و هوای خنک در تابستان و و جود باغ های فراوان مورد توجه حاکمان وقت بوده است.

سوهانک به لحاظ تاریخی بخش از شمیرانات بوده است که اکنون به عنوان محله ای رو به رشد پذیرای بخش قابل توجهی از شهروندان تهرانی است که برای آپارتمان نشینی به دنبال خانه های نوساز در منطقه ای خوش آب و هوا هستند.

سوهانک امروز

گلزار شهدای سوهانک به مساحت 4000 متر مربع مدفن 20 شهید بزرگوار انقلاب و جنگ تحمیلی می باشد و همچنین برادر یحی بن حسن بن قاسم بن جعفر طیار در زیر کوه جمشید در محل کنونی گلزار شهدا مدفون است. همه ساله اهالی سوهانک در ایام سوگواری حضرت سید الشهدا (ع) با برپایی مراسم عزاداری و انجام مراسم سنتی تعزیه پذیرای هزاران نفر از عزاداران حسینی می باشند. تمامی ساکنین محله سوهانک شیعه دوازده امامی می باشند و محب اهل بیت(ع)

سوهانک را یک خیابان اصلی از ابتدا به انتها متصل می کند که در قدیم این خیابان آریا نام داشت و بعد نام آن به خیابان سلمان تغییر پیدا کرد. اهالی این محل از نظر مالی فقیر بوده و متوسط رو به پایین می باشند.

اگرچه تکیه قدیمی سوهانک از منظر زیبایی و روح معنوی واجد روحانیت خاصی بود که قابل توصیف نیست؛ تکیه سوهانک در سال‌های نخستین دهه ۴۰ ساخته شده و امروزه زیباترین طراحی و اجرا را در منطقه دارد. در ایام محرم از شب اول تا شب سیزدهم محرم در این تکیه سفره شام امام حسین(ع) پهن می‌باشد و برای مثال در روز عاشورای حسینی بیش از ۵۰۰۰ نفر در این حسینیه در نوبت‌های متعدد اطعام می‌شوند. از زیباترین خرده فرهنگ‌های اطراف تهران تعزیه روز عاشورای این تکیه و مراسم صبح تیره رو در سپیده دم روز عاشورا است.

رشد اسپرال شهری همان توسعه کم تراکم ، تنک ، پراکنده و جسته و گریخته شهری و توسعه ناموزون شهری به سمت حومه شهری با تسلط اتومبیل های شهری در حمل و نقل است .این نوع توسعه موجب نابسامانی بازار زمین شهری و  مخصوصا بلا استفاده ماندن بخش اعظمی از زمین های داخل محدوده شهری می شود . مقایسه دو تصویر زیر رشد اسپرال شهری شهر نور در حد فاصل بافت شهری و کمربندی جنوبی و بعد از کمربندی را نشان می دهد .

تحولات مدیریت شهری تحت تاثیر انتخابات های  شورای شهر در   دوره های مختلف یکی از دلایل اصلی این نابسامانی رشد در شهر نور است .

وضع موجود شهر نور در حدفاصل بافت شهری و کمربندی جنوبی شهر

اسپرال شهری نور در حد فاصل بافت شهری و کمربندی جنوبی شهر

محله ازگل یکی از محلات ناحیه 9 منطقه یک شهر تهران است . این محله دارای 20166 نفرجمعیت است که در قالب 5007 خانوار ساکن این محله هستند .

این محله از قدیمی ترین محلات تهران است و در حال حاضر دارای خصوصیتی انحصاری از منظر جغرافیایی می باشد و آن اتصال به بزرگراهها از چهار سمت می باشد. در این محله سه طایفه ی بزرگ ازگلی، طلوعی و رنجبریان وجود داشته که احتمالا از سمت شمال کشور به این محل مهاجرت نموده اند و همچنین نقش کشاورزان و باغداران را در به وجود آمدن این محله و ایجاد تغییر و تحولات درون محله ای نمی توان نادیده گرفت. ( مجید طلوعی و حسن ازگلی)
حمام ازگل که در حال حاضر جز آثار باستانی بوده و در حال تخریب می باشد از یادگاریهای دوران بسیار قدیم است .( نظر کلی جمع حاضر) 
در گذشته قناتی که از بالای ازگل از سمت کوه ها سرازیر می شد، از خیابان هاشم ازگلی به سمت پایین می آمده و به استخری که سرچشمه ی قنات زرنا بوده است وارد می شده است. محل کنونی این استخر در خیابان هاشم ازگلی نبش بن بست گل می باشد که اکنون پارک ازگل در آن واقع است. محله قدیمی ازگل ازشمال به کوه های البرز، از جنوب به تپه ی فریدنی(گزو) و از شرق به بیابانک می رسیده است. در شرق میدان ازگل مسجدی وجود داردکه محل اطراق مسافران بوده و اصلی ترین خیابان ازگل نیز بوده است. در گذشته میدان ازگل، مهمترین میدانگاه محله بوده است ودر حال حاضر پس از احداث بزرگراهها خیابان ازگل از شمال به بزرگراه ارتش، از جنوب به بابایی، از غرب به امام علی (ع) و از شرق به خیابان نیروی زمینی راه پیدا کرده است.(حسن ازگلی - محمد ازگلی)
اکثر ساکنان این محله دارای وضع مالی متوسط روبه بالا بوده اند.(تاریخچه شمیرانات)
استاد نیاورانی کتابی در خصوص تاریخچه شمیرانات نوشته است که وجود درختان زیاد گل در این محله را نتیجه ی نام گذاری این محل به نام ازگل حدس زده است.( حاج غلام علی ازگل، تاریخچه شمیرانات)
 

  محله ی اراج از نظر محدوده ی جغرافیایی ، از شمال به اتوبان ارتش ، از جنوب به اتوبان شهید بابایی ، از شرق به اتوبان امام علی و از غرب به خیابان شهید لنگری و میدان اراج منتهی می شود . این محله یکی از محلات ناحیه 9 منطقه یک است.این محله دارای 11667 نفر جمعیت است که در قالب 3578 خانوار در این محله زندگی می کنند.
این محله در گذشته به صورت دهکده بوده است زمین های این دهکده در ابتدا متعلق به حاج ابراهیم خان ظهیر الدوله بوده که بعدها این زمینها توسط میرزا محمد حسین خان منگنه خریداری گردید و پس از وی شخصی به نام سردار مالک زمینهای دهکده شد که قبر ایشان در حال حاضر در گورستان رستم آباد می باشد. در سال 1326 مالک قسمت های عمده زمینهای اراج، شخصی یهودی بوده است که در آن زمان در قسمت شمال این منطقه باغ لارک مهدی قلی خان امیر آخور قرارداشت که این باغ در زمان ناصر الدین شاه توسط شخصی به نام میرزا رضا خان ارفع الدوله ، معروف به داش خریداری گردید و به نام وی "ارفعیه" نامیده شد .( آقای هادی کاشانی،جغرافیای تاریخی شمیران) 
اولین گاوداری مجهز به سیستم مکانیزه توسط تیمسار ارفع در لارک تاسیس شد که بخش عمده ای از شیرتهران و تجریش را تامین می کرد و برای اولین بار گاو اصطلاح نژاد شده توسط وی وارد تهران گردید .(جغرافیای تاریخی شمیران)
در زمان جنگ جهانی دوم عده ای از مردم منطقه لواسانات به محله اراج مهاجرت کردند و پس از آن نیز تملک قسمت عمده ای از اراضی کشاورزی مذکور توسط شاه جهت ایجاد انبارهای تسلیحاتی باعث محدود شدن این محل گردید و از آن زمان به بعد در این محل مرزهای جغرافیایی تغییری نداشت تا سال 1387 که آخرین مرزبندی محله همانطور که در ابتدای مطالب گفته شد انجام گرفت .( حاج آقا موسوی) 
محله قدیم اراج به دلیل داشتن آب فراوان و زمین های کشاورزی مرغوب در گذشته دور باعث مهاجرت اقوامی از محله لواسانات و استقرار آنها در اراج گردید . با کنکاشی بر اسناد تاریخی طبق سرشماری سال 1335 ه.ش محله اراج دهکده ای واقع در شمیرانات شامل 161 تن مرد و 152 تن زن بوده واما وجود درخت بسیار کهن به نام درخت داغ داغان که امروز در میدان اراج جنب مسجد اراج واقع گردیده با قدمت 500-700 سال نشانگر بیشینه تاریخی این منطقه است.
( آقای نعمت الهی)